Ακούμε πολύ συχνά να λένε ότι ο θάνατος αποτελεί την εξέλιξη της ζωής. Τι ειρωνεία!...θα σκεφτούμε ιδιαίτερα αν τυχαίνει να αποχωριζόμαστε ανθρώπους που έχουν σημαδέψει την πορεία μας στον χρόνο.
Ο θάνατος ενός παιδιού δημιουργεί ένα ανυπόφορο αίσθημα αδικίας. Οι γονείς θρηνούν την απώλεια του μέλλοντος του παιδιού, τα ανεκπλήρωτα όνειρα του και το παράλογο της συμφοράς. Κατά κάποιο τρόπο, αισθάνονται υπεύθυνοι για την απώλεια νιώθοντας ότι χάνουν ένα σημαντικό μέρος του ίδιου του εαυτού τους.
Ο θάνατος ενός συζύγου, εκτός από το έντονο συναισθηματικό σοκ, προκαλεί γενικότερες ανακατατάξεις στην οικογένεια όπως η αποδιοργάνωση του συστήματος, η αλλαγή του τρόπου ζωής και η απώλεια του εισοδήματος. Στους ηλικιωμένους ανθρώπους, ο θάνατος συζύγου σημαίνει τον χαμό του συντρόφου με τον οποίο πέρασαν μια ολόκληρη ζωή ενώ, το αίσθημα της μοναξιάς που νιώθουν εντείνεται λόγω της απώλειας άλλων φίλων.
Ο θάνατος αγαπημένου προσώπου λόγω αυτοκτονίας ή ξαφνικού και βίαιου γεγονότος όπως είναι το ατύχημα αποτελεί μια από τις δυσκολότερες συναισθηματικά καταστάσεις. Τόσο το οικογενειακό περιβάλλον όσο και οι φίλοι αρνούνται να δεχτούν και να ξεπεράσουν το δράμα που τους συμβαίνει. Νιώθουν ένα τεράστιο βάρος ευθύνης, ενοχών, θυμού και ντροπής. Αισθάνονται συνυπεύθυνοι για το γεγονός εκφράζοντας επαναλαμβανόμενα οδυνηρά συναισθήματα με έντονο πάθος και λαχτάρα να συναντήσουν το πρόσωπο που έφυγε από τη ζωή. Ενώ εμφανίζουν έντονη ενασχόληση με καταστάσεις αλλά και σκέψεις που αφορούν το θάνατο προκαλώντας μεγάλη στεναχώρια και σωματική καταπόνηση στους εαυτούς τους.
Τα Στάδια του ΠένθουςΗ απώλεια ενισχύει τη φυσιολογική διαδικασία του πένθους. Ως πένθος ορίζουμε τις συναισθηματικές και σωματικές αντιδράσεις που εκδηλώνουμε ως απάντηση στο γεγονός της απώλειας. Περιλαμβάνει ένα μεγάλο φάσμα συναισθημάτων όπως λύπη, θυμό, απελπισία, ενοχές και φόβο. Πιο συγκεκριμένα, το πένθος εξελίσσεται στα ακόλουθα στάδια.
Άρνηση της πραγματικότητας. Είναι η πρώτη ψυχολογική αντίδραση στο γεγονός. Ένας μηχανισμός άμυνας που μας επιτρέπει να «κερδίσουμε» χρόνο ώστε να μειώσουμε την ένταση του πόνου.
Θυμός. Όταν η άρνηση της αλήθειας αρχίζει να υποχωρεί, ο συναισθηματικός πόνος εμφανίζεται για να ενισχύσει το θυμό μας προς τον θανόντα. Δικαιολογημένα το στάδιο του θυμού έχει χαρακτηριστεί ως εγωιστικό αφού αναρωτιόμαστε γιατί η συμφορά συνέβη σε εμάς χωρίς να εκτιμούμε τις αντικειμενικές επιπτώσεις του γεγονότος.
Ενοχές & Διαπραγμάτευση. Κατά τη διάρκεια του σταδίου, αναρωτιόμαστε τι θα μπορούσαμε να είχαμε κάνει ώστε να αποτρέψουμε τον θάνατο του αγαπημένου. Συνήθως εντοπίζουμε πολλά λάθη τα οποία μας οδηγούν σε αφόρητες τύψεις.
Κατάθλιψη. Στη διαδικασία του πένθους αναπτύσσονται δύο τύποι κατάθλιψης. Η «επιφανειακή-φυσιολογική» η οποία αφορά τις πρακτικές συνέπειες του πένθος και εκδηλώνεται με τα εξής φυσιολογικά συμπτώματα: αρνητική διάθεση, αίσθημα θλίψης, ανορεξία, κρίσεις κλάματος, νευρικότητα, μειωμένη ικανότητα νοητικής συγκέντρωσης και αίσθηση ότι ο νεκρός είναι ακόμη κατά κάποιο τρόπο εν ζωή. Όσο περισσότερο παραμένουν τα παραπάνω συμπτώματα τόσες πιθανότητες υπάρχουν να ενισχυθεί η εκδήλωση της «βαθύτερης-κλινικής» κατάθλιψης με βασικά χαρακτηριστικά την έλλειψη ενδιαφέροντος, την απώλεια της ευχαρίστησης και την μείωση της λειτουργικότητας του ατόμου.
Αποδοχή. Μετά την καταθλιπτική φάση και ενώ τα συμπτώματα υποχωρούν, αρχίζουμε να αποδεχόμαστε το γεγονός της απώλειας επιστρέφοντας σταδιακά στη καθημερινότητα μας.
Η ομαλή διαδικασία των σταδίων του πένθους συνήθως απαιτεί δύο χρόνια για να ολοκληρωθεί. Παρ όλα αυτά, παρατηρείται ότι δεν υπάρχει πάντοτε η διαδοχική αυτή ακολουθία αλλά, ως ένα βαθμό κάποια από τα χαρακτηριστικά των σταδίων.
Οι Επιπλοκές του πένθους
Οι επιπλοκές του πένθους παρουσιάζονται όταν θρηνούμε εξαιτίας απρόσμενου θανάτου ή όταν υπάρχουν συναισθηματικές «εκκρεμότητες» με το άτομο που έχει πεθάνει. Οι συνηθέστερες επιπλοκές είναι η παρατεταμένη περίοδος της θλίψης, η άρνηση αποδοχής της απώλειας, οι επίμονες ιδέες για το θάνατο του αγαπημένου προσώπου, η κατάθλιψη, τα ψυχοκινητικά προβλήματα και το σύνδρομο μετατραυματικού στρες.
Υπό αυτές τις συνθήκες, είναι αναγκαία η ψυχολογική υποστήριξη από ειδικούς με εμπειρία στα θέματα φυσικής απώλειας.
Η αντιμετώπιση του πένθους ψυχοθεραπευτικά
Η γνωσιακή-συμπεριφορική θεραπεία βοηθά τον πενθούντα να προσαρμοστεί στην καθημερινή ζωή στοχεύοντας στην αύξηση των ευχάριστων και των κοινωνικών δραστηριοτήτων και ενισχύοντας τις δεξιότητες του θεραπευόμενου ώστε να αντιμετωπίσει πιο αποτελεσματικά τα δύσκολα γεγονότα.
Άρα σταδιακά, ο θεραπευόμενος αναθεωρεί τον αρνητικό τρόπο σκέψης αξιολογώντας αντικειμενικά την πραγματικότητα, ενώ βελτιώνει τη διάθεση του και γίνεται περισσότερο λειτουργικός στην καθημερινότητα του.
Αναμφισβήτητα, ο θάνατος αγαπημένων προσώπων είναι μια ιδιαίτερα τραυματική εμπειρία. Και είναι απολύτως φυσιολογικό, εκείνες τις δύσκολες στιγμές, οποιαδήποτε ελπιδοφόρα ή παρηγορητική κουβέντα και αν ακούγεται να μην είναι ικανή να ανακουφίσει την οδύνη που νιώθουμε.
Καθώς όμως ο καιρός περνά, η ένταση του θρήνου μειώνεται δίνοντας χώρο στις γλυκές αναμνήσεις των ανεπανάληπτων στιγμών που ζήσαμε με εκείνους. Και ίσως αυτές οι αναμνήσεις να είναι οι μόνες που μπορούν να ανακουφίσουν τον πόνο μας βοηθώντας να προχωρήσουμε και νιώθοντας βαθιά ευγνωμοσύνη για όλα όσα απλόχερα εκείνοι πρόσφεραν σε εμάς όταν βρίσκονταν εν ζωή!
Βασιλική Βενέτη, Post MA
Κλινική Ψυχολόγος-Ψυχοθεραπεύτρια
Επιστημονική Υπεύθυνη του ΔΔΕΕΨΥ
